Алматыда «Біріккен Ұлттар Ұйымының Мүгедектердің құқықтары туралы Конвенциясы мен тұрақты даму мақсаттары» деген тақырыппен жазғы мектеп жұмыс істеді. Мүгедектігі бар тұлғалардың құқықтарына арналған бұл шараны «Сорос-Қазақстан» қоры ұйымдастырды. Оған біз де арнайы барып, еліміздің әр түкпірінен келген ерекше қажеттілігі бар адамдармен танысық.

Қала сыртындағы табиғаты тамаша жерде өтіп жатқан жазғы мектеп жұмысын көру үшін таңсәріден жолға шықтық. Алғашында бірден өте көп «ерекше» адамды көргенде абдырап қалғанымыз рас. Бірақ көп ұзамай олардың да өзіміз сияқты екенін мойындап, дос та болып кеттік.

«Ұланның» №22 санында жарық көрген ерекше келбетті Нұрикоштың анасын көріп, аман-саулық сұрастық. Ерекше қажеттілігі бар жандардың құқығын білу – ортақ міндет екені белгілі. Жиынға мүгедектігі бар адамдардың құқықтарын қорғап жүрген әлемдік деңгейдегі қоғам белсенділері де шақырылыпты. Кейіпкерлеріміздің әңгімесі ешкімді бей-жай қалдырмасы анық.

Латвиялық Гунта Анча мүгедектігі бар адамдардың құқықтары жөніндегі «Disability newspaper» газетінің бас редакторы. Мүгедектік жөніндегі Еуропа Форумының тәуелсіз сарапшысы, бас хатшысы. Қуыршақты қоларбада отырып ойнаған кейіпкеріміздің балалық шағы өзгелердікінен де қызықты өтті. Балалық шағын өзі былай еске алады:

– Жеті жасқа толғанда мектепке қатты барғым келді. Біз тұратын ауданда мүгедектігі бар балалар мектепке бармайтын. Терезеден ғана сыныптастарына сүйсініп қарап тұратын. Мен де сол балалардың қатарынан болдым.  Тірек-қимыл аппараты бұзылған балалардың мектептің табалдырығынан аттауға тыйым салынған. Бірақ мен күйзелмедім. Мұғалімімді үйде асыға күтіп отырдым. Үй тапсырмасын мұқият орындайтынмын, оқу құралдарыма ұқыпты болдым. Әлі күнге дейін мектеп ауласындағы балалардың ойынына сүйсінгенім көз алдымда. Мектеп формалары да ерекше. Бір күні анама сыныптастарым  секілді мен де мектеп формасын кигім келетінін айттым. Тілегім бірден орындалды. Мектеп формасын кисем ғана өзімді оқушы сезіндім. Сабақ беретін апайым үйге келгенде формамды киіп дайын отыратынмын. Бөлмеге кірген апайымды сыныпқа кіргендей қарсы аламын. Мектеп бағдарламасының барлығын меңгердім. Өзімді толыққанды оқушы сезіндім. Бала күнімнен мүмкіндігі шектеулі жандарға көмектесіп, бақытты етсем деген ұстаныммен өмір сүрдім. Ерекше жандарды қоғамнан ерекшелемеудің жолдарын іздедім. Біз құқығымызды білмегендіктен, үйден білім алдық. Ата-анамыздың да сауаты аздау болды. Сол кездегі заман да басқа еді. Өзім секілді жандардың тағдырына бей-жай қарай алмай, түбегейлі осы салаға келдім. Бір аптада үш-төрт елде боламын. Әр елдің адамдарымен танысып, әңгімелесемін. Сіздердің елдеріңізге аз ғана күнге келсем де, жетістіктеріңізді көріп қуандым. Инклюзия саласы біздің елмен салыстырғанда жақсы дамып жатыр. Латвия жері Еуропаның кіндігі саналғанымен, түйіні шешілмеген қоғамдық мәселелер шаш-етектен. Әлі күнге дейін инклюзивті орталықтардың саны саусақпен санарлық қана. Ерекше балаларға арналған білім ошақтарының қатарын толықтыру күн тәртібіндегі мәселе. Елімізде қаражат мәселесі қиындау болып тұр. Инклюзивті қоғамды басқа мемлекеттер қалай құрып жатыр деген мақсатпен біраз мемлекетті араладым. Көп тәжірибе жинақтап, елімдегі инклюзия саласын дамытамын.

Асадтың анасы Айгүл апай

Гунтаның әңгімесіне бір күйініп, бір қуандық. Инклюзивті қоғамды қалыптастыру үшін қоларбасын қолтықтап алып, ел кезіп жүрген белсенді жанның ісінен үлгі алсақ игі. Елімізде инклюзив қоғамды насихаттап жүрген белсенділердің қатары аз емес. Солардың арқасында қаншама бала ел қатарлы мектеп партасына отырып, білім алып, сауаттанып жатыр. «Адам құқықтары» жобасының негізін қалаушы, құқық қорғаушы, заңгер, ерекше баланың анасы Айгүл Шакибаева осы саладағы бірден-бір сарапшы. Айтары да аз емес:

– Ұлымның есімі – Асад. 8-де. Бұл салаға келуімнің себебі – ұлымның «ерекше» диагнозы. «Күн сәулелі» ұлымды босанғаннан кейін, өмірім күрт өзгерді. Сәби кезінде онша байқамадық. Бірақ өсе келе бұл баламен қайда барамыз деген отбасылық мәселе туды. Балабақша мен арнайы оқу орталықтары қабылдамады. Қостанай қаласында ерекше балаларға арналған білім беру ұйымдары атымен жоқ. Талай мекеменің табалдырығын тоздырдық. Көп еңбектеніп жүріп, ұлымызды түзету сыныбына бердік. Біздің қоғам «инклюзия» терминіне ақырын үйреніп келеді. Ерекше баланың лайықты дамуы және қоғамдағы орны тек қана жеңілдіктер мен қайырымдылықпен өлшенбейді. Бұл өте маңызды да ауқымды мәселе. Заңдарды дайындау, халықты ағарту бағытында үнемі жұмыс істеуді талап етеді. Өкінішке қарай, білім алу мәселесінде ерекше қажеттілігі бар балалардың ата-аналары тегіс өз құқықтарын және балаларының құқықтарын біле бермейді. Ол туралы сұрауға біреулері ұялса, енді біреуінің мүмкіндігі болмайды. Баламыздың диагнозын білгеннен кейін, үлкен қалада тұруды ойладық. Болашақта ұлымыздың қатарластарынан оқшауланып қалмауына көңіл бөлдік. Барлық ата-ана бірдей емес. Баласының мүгедектігі үшін мемлекеттен жәрдемақы күтетіндердің қарасы көп. Ерекше қажеттілігі бар балаларды ел назарына шығармаймыз. Ауылдық жерлерде үйден де оқымайтын балаларды кездестіруге болады. Сондықтан біздің нақты статистикамыз жоқ. Мемлекет бекіткен статистикаға күмәнмен қараймыз. Инклюзив білім беретін мектептерде ересек адамдардың өзі мүгедектігі бар балаларды түсінуге тырыспайды. Олармен қатар оқуға наразылар да бар. Инклюзивті білім беруді дамытуға кедергі келтіріп отырған мәселенің айқын көрінісі осында. Еліміздегі он сегіз жасқа дейінгі «күн сәулелі» балалардың саны –3863. Жер бетінде әрбір жеті жүзінші бала «күн бала» атанады, – дейді ерекше баланың анасы.

Айгүл ханымның шырылдайтындай-ақ жөні бар. Көрші ауылдағы мектеп директорының қызы он үштен асып кеткенімен, әлі мектеп бетін көрмеген. Себебі дамуында тежелу бар. Мұндай балалардың қанша екенін кім білсін?..

Айжанның арманы

Шарадағы Айжанның анасына риза болдым.  Жолдың қашықтығына қарамастан арнайы Оралдан шақырылыпты. Әңгімешіл, ортасында көңілді Айжанмен таныстығымыз фотоға түсуден басталды. Өзін шыңдап жүріп, қоларбаға тәуелділігін жойған өжет қыз. Жиырма алты жасқа аяқ басқан бойжеткеннің жетістіктерін өзінің аузынан жазып алдық.

– Оралдың Жымпиты өңірінде тудым. Жасым 25-те. Алматыға жиі келемін. Осы шараға анам екеуміз шақырылдық. Мектепті үйден бітірдім. Білімімді жалғастыру мақсатында сырттай оқу бөліміне компьютермен тапсырдым. Жылда бір облысқа бір-екі қашықтықтан оқыту гранты беріледі. Денсаулығыма байланысты грантты жеңіп алды деп ойламаңыз, өз күшіммен тапсырып, 92 ұпаймен оқуға түстім. Бес жыл оқып шықтым. Педагогика-психология мамандығы бойынша білім алдым. Болашақта мамандығым бойынша қызметке тұруды армандаймын. Балабақшада мүгедектігі бар мамандарға штат жоқ деп қайтарып жіберді. Бос уақытымда қағаздан бұйымдар жасағанды жақсы көремін. Бұрын қолөнерге қызықпаушы едім, қазір сүйікті ісіме айналды. Биыл махаббат күнінде үйдің жанындағы саябаққа барып, қағаздан жасалған ашық хаттар сатып, тапқан ақшамды анама әкеліп бердім, – дейді бойжеткен.

Әңгімемізге Айжанның анасы Аида апай араласты.

– Айжанды он тоғыз жасымда босандым. Өзінен кейін екі бауыры бар. Тіс дәрігері болып жұмыс істегенмін. Айжанды қарау үшін жұмысты тастадым. Туысқандардың арасында «ақша берсең қызыңды бағып береміз» дегендер де табылды. Еліміздің қиын-қыстау кезінде дүниеге келгендіктен, қазіргідей мүмкіндік болмады. Арнайы орталықтар да жоқтың қасы. Инклюзивті білім беруді де кейін меңгере бастадық. Үйде оқыған жүйелі болмайды. Қызым асыға күтіп отырғанда, мұғалім келмей қалады. Бағдарламаларды үзілген жерінен жалғастырмай, жаңа тақырыптарды меңгеру қиынға соқты. Сабақты университеттің бірінші қабатындағы кабинетке ауыстыру үшін әкімге дейін хат жаздым. Қызыммен бірге көрген қиыншылығым мәслихат депутаты етті. Қазір Оралдағы ерекше қажеттілігі бар адамдармен жұмыс істеймін. Ата-аналарды сауаттандыру мақсатында оқу-ағарту жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Қоластымдағы қызметкерлеріме талапшылмын. Даму бұзылысы бар адамдармен тең дәрежеде сөйлесіп, қызмет көрсетеді. Өңірде салынып жатқан әр құрылыс нысанына барып, мүгедектігі бар жандарға қандай жағдай жасалғанын тексереміз, дейді Айжанның анасы.

Әңгіме арасында Айжан: «Аяғым жоқ болғанымен, қолым бар. Сурет салғаннан гөрі, қолөнермен айналысқан ұнайды. Мамандық бойынша жұмысқа тұрсам қуанатын едім. Дипломым да жарамды. Қоларбадан гөрі, балдақпен жүргенде өзімді жайлы сезінемін», – деп айтып қалды. Өмірге құштар Айжанның ақылына, анасына деген құрметіне сүйсініп отырдық. Арман-мұратың орындалсын, Айжан қыз!

Бүгінгінің батырлары

Алатау баурайында жиналған қатысушылардың арасынан Нияз Сүндетәлиевті көріп, қуанып қалдық.  Алты жыл бұрын абайсызда терезенің желдеткішін ашам деп омыртқасы мен жұлынын зақымдап алған. Өзінің еміне жиналған бес миллион теңгенің бір тиынын да алмай, София есімді бүлдіршіннің еміне аударған қайырымды жан. Қазіргі таңда әлеуметтік белсенді тұлға ретінде танымал. «Жаһандық киіз үй» жобасының негізін қалаушы. Оған мүмкіндігі шектеулі азаматтар ғана емес, қиындыққа тап болып, қолдау күткен кез келген жан қатыса алады. Киіз үй біріктірген адамдар киіз, мата, ағаш пен лай, моншақ секілді түрлі заттардан өнімдер дайындап үйренеді, суреттер салады. Тегін шеберлік курстарына қатысып, шығар­машылық қабілеттерін шыңдайды. Авторлар дайын болған дүниелерін интернет дүкенге шығарып, пайда табатын көрінеді. Нияздың өмір жолы көпке үлгі.

Осы шарада қатысушыларға қызмет етіп жүрген еріктілерге назар ауды. Бұрын-соңды еріктілерді мемлекеттік маңызы бар жиындар мен іс-шараларда ғана кездестіретін едік. Назерке мен Айтолқын және Серіктің бұл қызметпен айналысуы бірінші рет емес екен. Алмагүл Дәулетқазықызының бастамасымен еріктілер тобы да шараға атсалысады екен. Оралдық Серікті әңгімеге тарттық.

– Оралдағы балалар үйінде тәрбиелендім. Үш рет шетелдіктер асырап алуға келгенде, өзім бас тартып, бармай қалдым. Балалар үйі жабылатын кезде менің медициналық кітапшама «ми дамуы зақымдалған» деген диагноз қойып жіберді. Қағаздағы диагноз бойынша түзету сыныптарына бардым. Адамдарға ақыл-есімнің дұрыстығын дәлелдей алмадым. Жақында диагнозымды алып тастайды. Ержетіп, түрлі шараларға қатыса бастадым. Сол кездегі диагноз қойған дәрігерлер қатты өкінді. Оралдағы түрлі мерекелік шараларды ұйымдастыру менің мойнымда. Облыс әкімі мен халық қалаулыларының алғысын алдым. Бұл шараға шақырылғаныма қуаныштымын. Еріктілер тобына қосылғысы келетін достарымды қуана қарсы аламын, – дейді ақкөңіл жігіт.

Серікпен бірге қатысушылардың көңілін тауып жүрген Назерке мен Айтолқынның да еңбегі зор. ҚызПУ-дың дефектология мамандығында оқитын студенттер де мұндай шараларға жиі қатысады. «Болашақта ерекше қажеттілігі бар жандарға білім бергіміз келеді. Сол үшін еңбектеніп жатырмыз», дейді екеуі.

P.S. «Өмірдің мəні – мейірім мен қанағат» дейтін жандардан көп нəрсені көңілге түйіп қайттық. Олардың əр күні позитивке толы.

Гүлдана
НҰРЛЫХАНОВА

«Ұлан» газеті, №33
14 тамыз 2018 жыл

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді жазыңыз
Аты-жөніңіз