Әскери институттарға, оқу-жаттығу орындарына бара қалсаңыз, кең аулада сап түзеген сарбаздардың хормен айтқан әнін естисіз. Ашық алаңқай болған соң ба, әлде саптың көптігінен бе, әннің мазмұнын ажырату қиын-ақ. Тіпті, бірінен кейін бірі орындалатын әндердің де ырғағы бірсарынды байқатады. Былтыр ғана «Қазақ болып тумағанда не етер ем?» деген ән әр жердегі сарбаздарымыздың орындауында желіде тарады. Бірі сүйінді, бірі кейіді. Кейігенінің айтары – «сондай сөз бола ма?». Дүйім жұрттың тыңдайтыны ән болса да, бір кем дүниесі осы – патриоттық әндер әуезін аз естиміз.

«Желтоқсан желі» әні әр қазақтың көкірегінде сайрап тұрғанына дау жоқ.
Қаншалықты қасіретті ән болса да тарихты баяндайды, рухты оятады. «Анамның
тілі» әнін де бала біткен зор сүйіспеншілікпен орындайды. Осы әндердің авторы,
сазгер Әбиірбек Тінәлі ағамызға тақырыпқа орай сұрақ қойдық. Сонымен бірге
жас сазгерлердің арасында шоқтығы биік боп жүрген Ұшқын Жамалбекті де
әңгімеге тартып, мәнісін сұрадық…

Әбиірбек ТІНӘЛІ, сазгер:

«Бізде барлық тақырып махаббатқа арналып кеткен»

– Тақырыптағы сұрақпен келісесіз бе? Әлде ондай әндер көп болып, насихаты аз
боп жүр ме?

– Мұның екі жағы да бар. Патриоттық ән жазылғаннан кейін оны орындамайды. Патриоттық ән деген туған жерге, ар-намысқа, азаматтыққа байланысты нәрсе. Оны жазу үшін барыңды, жаныңды саласың. Мысалы, намыс туралы «Мен – намыстың ұлымын» деген әнім бар. Бір де бір әнші сұрамайды. Бір де бір әнші намыс туралы айтқысы келмейді. Оның бәрі ұмытылып кеткен дүние секілді. Қазір 500-1000 адам жиналып ап, мейрамханаларда той жасайды, ащы сусын пайдаланады. Одан қандай намыс көреміз?! Оны арам десе де құлақ асар емес. Бір қалада 500-700 мейрамхана бар. Ол жердің бәрінде де намысты ойланатындай жағдай жоқ. Сондықтан намысты, рухты әндерді жүздеп, мыңдап жаза бер, бірақ ешкімге керегі болмай қалды. Демек намыс жоғалды деген сөз. Мұндай даңғазалықты сахнаға, концертке дейін шығардық. «Желтоқсан желі» әнімді бір концертте орындапты дегенді естідіңіз бе?! Естімейсіз. Онда қандай құпия жүретінін білмеймін. «Анамның тілі» деген әнімді 1975 жылы жаздым. Соны үлкен сахнада бір адамның орындағанын көрген жоқпын. Сондайда бір әнші азаматтық танытпайды. Тәуелсіздігіміз үшін тіл керек болды, Желтоқсан оқиғасы керек болды. Сонда мұның бәрі той үшін ғана керек болды ма?! Осы жағынан келгенде ренжимін. Бірақ мен ренжігенмен дүние төңкеріліп кетпейді ғой.

Баяғыда қандай еді?! Партия, ұстаз, ана тақырыбындағы әндер керемет орындалды. «Аға, патриоттық әндер жазып жүрсіз ғой, бір әніңізді берсеңіз», – деп қазір бір әнші сұраған жоқ, өтірік айтқаным емес. Бір ауыз сөзбен айтқанда, патриоттық ән жазу – азаматтықтан. Ал оны елге жариялау – әншілердің намысынан. Демек, бізде намыс қалмаған деп ойлаймын. Намыс жоқ жерде патриоттық ән жазу – бос әурешілік. Қазір концертке барсаң «билейтін ән айтшы» дейді. Біз неге би қуып кеттік?!

Патриоттық әндерім жетерлік. Әке туралы, 50, 60 жас туралы әндер жазып жүрмін. Мұның бәрі той үшін емес, адам орта жасқа келгенде есіне алып айтатұғын, өзімен-өзі сырласатын ән болса екен деймін.

Біздің сарбаздар әскерде, сапта тұрып «Алтынай» деген сияқты әндерді айтып жүрді. Сонда оның командирі не ойлап жүрді?! Махаббат туралы әннің бұл жерде қатысы қандай?! Бізде барлық тақырып махаббатқа арналып кеткен.

– Жас сазгерлерді бақылап жүресіз бе? Қандай баға бересіз?

– Жастарды тыңдап тұрамын. Бірақ интернетті ашып, тыңдап қарасам, жастардың
бәрі бір-ақ әнді айтып жатқан сияқты әсер қалдырады. Ескі әндердің дауысы бір бөлек, оны ешкім қайталай алмайды. Роза Бағланованың дауысын ешкім қайталай алмайды. Бибігүл Төлегенова, Нұрғали Нүсіпжановтардың дауысы мүлде басқа. Ал қазір неге бәрі бір-ақ дауыспен айтады?! Неге бір-ақ ырғақ?! Он әнді тыңдасам, бір-бірінен ажырата алмаймын. Ән жоқ, музыка ғана бар. Ал музыканы компьютер жасап отыр. Мысалы, Алтынбек Қоразбаевтың «Қара баласын» қазіргі мың әнге айырбастай алмайсың. Жырлап тұр. Елдің үні.

Қазіргі эстрада да бір-ақ дауыс бар. Қайрат Нұртастың дауысын салып алады. Өзінің жеке үні, ішкі толқынысы, ырғағы деген жоқ. Онсыз қалай өнер болады?! Қазіргілерден бір ән – МузАрттың «Өмір өтті зырғып ағып» деген әні құлағымда. «Ауылға барып қайтайық», «Елге сәлем» деген әндерді де ән дер едім. Қалғандарының мазмұны да жоқ.

Поэзияның да сапасын түсіріп тұрған бүгінгі әндер. Баяғыда біз жазғанда:
«Желтоқсан бірде,
Ел тосқан түрде,
Келетін мүлде жайдарлы.
Сол жылы бірақ,
Әдеттен жырақ,
Көрінді шын-ақ айбарлы».
Бірақ біз мұны 1969 жылы желтоқсан деп айттық жоғарыға. Ал қазақ оны 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы екенін бірінші шумақтан-ақ түсініп қойды. Бұл әнді көзімізден жас пен қан ағып жүріп жаздық. Қазір Желтоқсан туралы ән де, күй де көп. Бірақ «Желтоқсан желі» елдің жүрегінде қалды. Демек, мұндай әндер жанмен, рухпен, намыспен жазылу керек.

– Патриоттық әндерге мемлекеттен қолдау, байқаулар боп тұра ма?

– Байқаулар жасайды. Оның хабары бізге жетпейді. Қазір фестивальдің бәрі сатылды. Біреудің атағын шығару үшін республикалық байқау жасайды. Сосын сол балаға алып береді. Бұл өнер бола ма?! Димаш Құдайбергенді мойындаймын. Димаш сияқты шын өнері болса қатысуға болады.

– «Қазақ болып тумағанда не етер ем?» деген сияқты сарындағы әндер бар. Бұларды патриоттық әндерге жатқыза аласыз ба?

– Патриоттық бағыттағы әнге жатқыза аламын. Бірақ бәрібір бір нәрсе жетіспейді. Әлде ішкі динамикасы жылдамдап кеткен, әлде мәтінде жетімсіздік бар. Бәрі қазақ боп туды, бірақ бітіріп жатқан несі бар?!

Ұшқын ЖАМАЛБЕК, әнші, сазгер:

«Патриоттық ән әннің төресі болу керек»

– Жалпы ән жазудың өзін қиын немесе оңай деп айтуға келмейді. Әр істің де қиындығы бар, әр істің қисыны кеп тұратын жағдайлары болады. Патриоттық әндердің аздығына қарап оны жазу қиын екен-ау деп түсінбеуіміз керек. Көптеген әнші бұл бағыттағы әнді өзінің ән қоржынына мерекелік шаралар үшін ғана қосып қоятыны мені қынжылтады. Оны не үшін керек қылғанын сезінбеуі мүмкін. Ол дұрыс емес, әрине. Патриоттық әндер әннің төресі болу керек деп ойлаймын. Мұндай әнді үлкен толқыныспен, сезіммен дүниеге келіп, оны осы елдің азаматы екенін сезініп, зор мақтанышпен орындау керек деп түсінемін. Десе де, мұндай ән оңайлықпен өмірге келмейді, шынында.

Патриоттық әндердің рухшылдығы, ұрандығы қай деңгейде? Марштық сарыннан
аса алмай қалған жоқпыз ба?

– Деңгейі жаман емес, өсу бар. Егер ән елжандылыққа тартатын болса, оны тыңдаған әр қазақтың рухы оянады. Адами қасиеттің төңірегінен алыс емес халық екеніміз шындық. Қоғамға байланысты адам өзін өзгертіп жатыр ғой. Ал әнұранымыздың өзі марштық стильде. «Атамекен» әні де осы сарында. Патриоттық әндердің көбі осы жағына бейімделеді. Жауынгерлеріміз бен сарбаздарымыздың да шырқайтыны осы стильдегі әндер. Патриоттық әндерді лирика қылып та жазуға болады. «Көк тудың желбірегені» – лирикалық ән. Бұл бағыттағы әндер де тыңдарманның жүрегін елжіретіп, рухын оятады. Патриоттық әндерді кез келген стильде жазуға болады.

– «Қазағым-ау», «Қазақ болып тумағанда не етер ем?» деген секілді әндерді
осы бағытқа жатқыза аламыз ба? Жас сазгерлер мен әнші замандастарыңыз бұл бағытта қаншалықты еңбек етіп жүр?

– Әрине, бұлар патриоттық әндерге жатады. Себебі, ол махаббат туралы емес, қазақ, ел мен жер туралы айтып тұр. Қазір әуесқой сазгерлердің қатары көбейіп жатыр. Оның ішінде жақсы сазгерлер де бар.

– Тарихи фильмдерге, мультфильмдерге саундтректер жазып жүрсіз. Бұл әндеріңізді жазуға не әсер етеді, қалай тудырасыз?

– Негізгі мамандығым – актерлік. Сондықтан актердің, режиссердің көзқарасын, сценарийдің түпкі ойын түсінемін. Сценариймен жақсылап танысып, сол деңгейге өзімді апарамын, сезінемін. Тіпті басты рөлдегі актердің образына кіре отырып та дайындаламын. Одан кейін мәтін жазу үшін ақындармен бірлесе жұмыс істеймін.

Дайындаған
Асылан БІРЖАНҰЛЫ

Ақ желкен» журналы, №10
Қазан, 2019

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді жазыңыз
Аты-жөніңіз