ҚАЗАҚ КИНОСЫН ҚАЛАЙ БАҒАЛАУҒА БОЛАДЫ?

Бізде кино бар, көрермен жоқ, яки көрермен бар, кино жоқ. Қалыптасқан осындай парадокстық сұрақтың тууына кім кінәлі? Қазақ көрермені білмейтін қазақ киносы жайлы қаузағымыз келді. Авторлық, артхаустық кино деген не? Стильдік ерекшеліктері қандай? Авторлық фильмдер арқылы әлеуметтік мәселелер, адам жаны, қоғам келбеті қаншалықты сөз болуда? Осы бағыттағы отандық режиссерлердің ізденістері қандай? Қазақ көрермені авторлық фильмдермен неге таныс емес? Көптің көкейіндегі бұл сауалдарды осы бағытта ізденіп жүрген режиссерлердің өздеріне қойып көрдік…

Дәрежан ӨМІРБАЕВ, режиссер, платиналы «Тарлан» тәуелсіз сыйлығының иегері:

«Аватар» да, «Келинка» да өнердің жүгін арқаламайды

– «Артхаус» деген атау бертінде шықты. Бұрын қазақ тілінде де, орыс тілінде де жоқ болатын. Бұл атауды өзім онша ұнатпаймын және түсінбеймін де. Ал, авторлық фильм дегенге көнуге болады. Себебі, нағыз өнер болатын болса, кез келген өнер авторлық. Мысалы, екі адам бірігіп музыка жаза алмайды, өлең шығара алмайды, екі адам бірігіп ғашық бола алмайды. Сол сияқты барлық өнер жеке автордың туындысы болады.

Авторлық фильм деген атаудың өзін елуінші-алпысыншы жылдары Франция «жаңа толқыны» ойлап тапты. Себебі, оларға дейін кино коллективтік болып түсірілетін. Асар жасап үй соққандай қып түсірілетін фильмдер, әсіресе, Голливудта көп жасалады. Мысалы, Голливудтың «Унесенные ветром»(1939ж.) деген атақты фильмін екі режиссер бірігіп түсірген. Бастапқыда бір режиссер түсіріп жүреді де, кейіннен бір себептермен басқа режиссер жалғастырады. Қарап отырсаң, бірінші жартысын пәлен режиссер түсірді, екінші жартысын түген режиссер түсірді деп айта алмайсың. Тұтасымен бір қолдан шыққан сияқты. Өйткені, екеуінің де қолтаңбасы жоқ. Авторлық емес фильмдер бұлар.

Француз «жаңа толқыны» келгенге дейін де Дзига Вертов, Эйзенштейндер, қала берді, мылқау кино кезінде де тамаша авторлар болды. Мысалы, мылқау кинода Чарли Чаплин де, Бастер Китон да авторлық фильм өкілдері. Ал енді, дыбыстық фильмдер пайда болған кезде бәрі бірігіп концерт қойған секілді ақша табуға негізделген дүниелер жасауға көшті. Соларға қарсы Трюффо, Годарлар «авторлық фильм» деген бағытты алға тартты.

Біздің заманымызға кесек, авторлық фильмдер талай елдерде әлі күнге жоқ. Ол елдің бай-кедейлігіне қарамайды. Мысалы, Голливудта авторлық фильм жоқ. Америкада Джон Джост, Хартли сынды режиссерлер бар. Джон Джост көбінде шетелде қаңғып жүреді. Оның фильмдері Америкада прокатта көрсетілмейді де, бағаланбайды да. Десе де, Голливудтың фильмдері мұқым Америка киносының көрсеткіші емес. Жақсы авторлық режиссерлері күнін көре алмай жүр. Дәл біздің режиссерлер секілді, көрермені де, ақшасы да жоқ. Джон Джост жетпістен асып кетті, көп адам аты-жөнін де білмейді. Қазір Кореяда қаңғып жүр. Анда-санда Кореяға жолым түскенде жолығып қаламыз. Міне, Америка авторлық киносының нағыз өкілінің күйі қандай!

Авторлық кино Қырғызстанда бар. Ақтан Арым Құбат, Эрнест Абдіжаппаров, Темір Бекназаровтар оны жасаған. Авторлық фильмдер Қазақстанда да болған, әлі де бар. Онша көп емес, бірақ, бар.

Нағыз өнер деп авторлық фильмдерді ғана айтуға болады. Ал, қалғаны өнердің елесі. Ондай фильмдерге қарсы емеспін, бола берсін. Голливудтық «Аватар», отандық «Жау жүрек мың бала», «Келинка» сынды дүниелер нағыз өнердің жүгін арқалай алмайды.

Ғылыми тұрғыдан қарасақ, фундаменталды ғылым бар, математика, теориялық физика, филология сынды. Одан бөлек қолданбалы ғылым бар, ұялы телефоның, электрің… Бұлар, яғни қолданбалы ғылыми жаңалықтар қайдан шықты? Физикалық формулалардан шықты. Демек, фундаменталды ғылымсыз түк те болмас еді. Кинодағы авторлық фильмдерге де солай қарау керек. Авторлық кино құрыса, біртіндеп жанрлық фильмдер де түгесіле бастайды. Өкінішке орай, мұны түсініп жатқандар аз. Түсіндіретін кинотанушылар жоқтың қасы, көрермен «Диснейдің» мультфильмдеріне әлі алданып жүр.

Бірақ, Құдайға шүкір, авторлық киноның тіліне құмар жігіттер өсіп келеді. Бұрын аз болатын. Ақылды, өнер қуған жігіттердің көбі журналистикаға, филологияға баратын да, өлең жазатын. Фото өнері, көркемсурет, кино өнеріне қызығушылық әлсіз еді. Ал, тілін ұмытқан қалалық қазақтар рок музыкаға қызықты. Қазір жастардың арасында кино өнеріне қызығушылар көбеюде.

Қазақи қалың көрерменге шын кино өнері әлі жеткен жоқ. «Артхаус» деген атау кеңестік кезеңнен кейін, бертінде, қаптаған мағынасыз жаңалықтармен бірге батыстан келді. Францияда бұл атау мүлде қолданылмайды. Достоевскийдің бір сөзі бар: «Адамның мәдениеті неғұрлым төмен болса, соғұрлым шетелдің сөздеріне құмар болады».

Ескеретін тағы бір дүние, нағыз өнер әлеуметтік мәселелерді көтеру үшін жасалмайды. Өлең, күй, саз сіздің ішкі күйіңізді суреттесе, кино да солай. Экранды әлеуметтік сұрақтармен толтыра беруге болмайды. Бірақ, жанама бұл мәселелер суреттелуі мүмкін, әрине. Асылы, журналистиканың көтерер жүгін киноға жөн-жосықсыз сала беру орынсыз. Біраз жігіттер қазір әлеуметтік пісіп тұрған мәселелерді алға тартып карьера жасап жүр. Ал онда киноның тілі бар ма, жоқ па, білмейтін жастар алданып қалады.

Бастысы киноның тілі, автордың қолтаңбасы. Ондай нағыз автор жігіттер бар. Мысалы, «Жаңғақ талды» түсірген Ерлан Нұрмұхамбетов, орыс тілінде түсіретін Нариман Төребаев, Гамлеттің «Быть или не быть» деген сауалы арқылы мүгедек балаларды түсірген Мұхамед Мамырбеков, «Хозяеваның» авторы Әділхан Ержанов. Осы жігіттерді қалың көрермен түгіл, журналистер де көп білмейді. Себебі, киноны түсіндіретін сыншылар жоқ.

Осы күннің келбеті бірден өнерге айналуы өте қиын. Уақыт өту керек, бақылау, түсіну, бағасын шығару ләзім.

Мәселен, Достоевскийдің «Қылмыс пен жазасы» Ресейге капитализм келіп, дәстүрлі қоғамның іргесі сөгілген, халық қобалжулы күй кешіп жатқан кезде жазылған. «Қылмыс пен жаза» капитализмге қарсы роман. Ресейде капитализмге дейін де бай, кедей болатын. Бірақ, халықтың арасы соншалық алшақ емес еді. Ақша сөйлеген кезде бай кедейді мүлде адам деп қарамайтын болды. Ендігі бізге де келді бұл үрдіс. Осы романды негізге алып капиталистік қоғам туралы 2012 жылы «Студент» деген фильм түсірдім. Мазмұн сол Достоевскийдің көтерген дүниелері.

Әңгіме кино тілінде қалай беруде. Өнерде негізгі нәрсе мазмұн емес, форма. Фильмде бір кейіпкер келесі кейіпкерді пистолетпен атып өлтіреді. Бірақ, оны қалай беру қажет? Адам адамды өлтіргенін көрсетпей-ақ көрсеткім келді көрерменге. Камераны дүкеннің сыртында қалдырдым, іштегі жағдайды тек дыбыс арқылы ғана бердім. Бұл киноның тіліне қатысты. Оның сыртында қоғамның келбеті, адамның мінезі, яғни, мазмұн жатыр емес пе?! Мазмұн 49 пайыз да, киноның тілі 51 пайыз. Меніңше солай…

 

Дайындаған Үсен ТОРТАЙ
«Ақ желкен» журналы, №7
Шілде, 2017

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді жазыңыз
Аты-жөніңіз