Биыл  қазақ анимациясына – 50 жыл. Əрине, тосын естілуі мүмкін. Бірақ біз білетін «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильмінің жасалғанына да жарты ғасыр бопты. Қазақ анимациясы осы мультфильмнен бастау алады екен. Жуырда «Қазақфильм» киностудиясында болдық. Онда анимация бөлімі бар. Мереке қарсаңында қазақ анимациясы туралы кеңірек білмек үшін, қазақ балаларына анимация өнерінің қыр-сыры туралы айтпаққа бізді қонаққа шақырды. Алдағы уақытта газет бетінде анимация өнері туралы танымдық мəліметтер тұрақты жарық көретін болады. Əзірге анимация өнерінің бүгінгі беталысы жөнінде аға буынмен де, жас режиссерлермен де əңгімелесіп, біраз жайға қанық боп қайттық…

Жəкен ДАНЕНОВ, «Қазақфильм» АҚ анимация бірлестігінің басшысы:

Анимация – қымбат өнер

– Біздегі анимация өнері 1967 жылдан басталады. Əмен Қайдаров ағамыз бастаған болатын. 1991 жылы егемендік алғанда біздегі кино өндірісі тоқтады. Себебі оған дейін Мəскеуге бағынатынбыз да, қаржыны да, тапсырманы да сол жақтан алатынбыз. 2009 жылы ұзақ демалыстан соң қайтадан жұмыс басталды. Сол жылы бізге жұмыс бөлмелерін беріп, техникамен қамтыды. Содан «Ер Төстік» атты толықметражды анимациялық фильмін бастадық. Қазір мұнда штатта екі адамбыз. Бірі – мен, екіншісі – редактор. Басқалар нарық жүйесіне байланысты тек келісім-шартпен жүрген жұмыскерлер. Қазір осындай жүйедеміз. 8 жылдың ішінде 40-қа жуық қысқаметражды фильм жасадық. Өткен жылы өндіріске 2 фильм жіберілді. «Күлтегін» жəне «Мұзбалақ» деген толықметражды анимациялық фильмдер. Режиссерлары – жас жігіттер. Бірі 2D, бірі 3D форматта жасалып жатыр.

Осы жағдайға да Құдайға шүкір дейміз. Өйткені, анимация өнері Орта Азияда бізде ғана бар, ал посткеңестік кеңістікте бізбен қатар Балтық жағалауы елдерінде, Украина мен Ресейде ғана бар. Ресейде дамыған өнер. Ол жерде бір жылда экранға 200 сағаттай шығарылса, бізде 1-1,5 сағат қана шығады. Қытайда – 3000 сағат. Сол үшін біздің балалар өзіміздікін көп көрмейді. 1,5 сағат деген не?! Анимация дамуы үшін өндіріс үзілмеу керек. Бізде суретшілер жарты жыл жасаса, одан кейін таба алмай қаласың. Анимация – қымбат өнер. Құдайға шүкір, ол өнер бізде бар. Бірақ ауыз толтырып айтуға келіңкіремейді. Себебі, қиын əрі қызық жағдайдамыз.

– Бізде телеарна тарапынан сұраныс қандай?

– Ол жеке əңгіме. Телеарнамен байланыс өзгеше. Өйткені, олар өз бетінше, біз жеке жұмыс істейміз. Арамызда келісім бар сияқты. Олар біздің фильмдерді міндетті түрде көрсетуі керек.

– Демек, олар өздері де мультфильм жасай алады ғой?

– Иə, жасайды. Оған өздеріне қаражат бөлінеді. Сосын қалалық бюджеттен де бөлінетін болу керек. Мысалы, «Алдар көсені» қалалық əкімшілік қаржыландырған.

– Қазақ анимациясына 50 жыл деп отырмыз ғой. Бастапқы жылдардағы жағдайлардан хабардарсыз. Қазаққа келген тосын өнерді ұлттық нақышқа бейімдеу үшін не нəрсеге сүйендік? Қандай қадамдардан бастадық?

– Кеңес өкіметінің саясаты белгілі. Ол кезде тақырыптарды Мəскеу бекітетін. Сондықтан олар ұлттық дүние, ауыз əдебиетін жасауға жолды қысып жүрген. Ал қазір егемендік алғаннан кейінгі жасалған фильмдердің бəрі өзіміздікі. Əрине, ауыз əдебиетіміз бай.

– Ал қазір мемлекет жылдық жоспар мен тапсырма бере ме?

– Нақты бермейді. Ұсыныс бізден барады. Өйткені, бізде редакция бар, авторлар, сценаристер бар. Олар əртүрлі тақырып ұсынады, соны талқылап, бірін бекітеміз. Бекітілген тақырыптар ары қарай кетеді. Киностудияның редакциясы бар, солар бекітеді. Одан кейін министрлікке кетеді.

– Халықаралық конкурстарда топ жарған анимациялық фильмдеріміз қайсы?

– «Ер Төстік» Мəскеуде жүлде алды. «Тимур мен Айдаһар» да халықаралық фестивальде бас жүлде алды. «Аңшы» да, «Наташа қыз» да алды. Біраз фильмдер бар. Ол конкурстардың нəтижесі біздің кəсіби деңгейімізді көрсетеді. Жағдай жасалса, жақсы фильмдер түсіруге күшіміз жетеді.

– Мультфильм жасау барысында кейіпкерлердің образын суреттеуде не нəрсеге сүйенесіздер? Себебі, қазіргі анимацияларымызда тарихи тұлғалар көп қой.

– Бізге мынадай талап қойылады: «Ер Төстікті» бастаған кезде  «Терең қазбаламаңыздар, коммерциялық жағын ойлаңыздар. Қазіргі балалар түсінетін оқиғалар мен кейіпкерлер болсын» деген талап болды. Бірақ бұл – продюсердің ұстанымы. Ал қазір жасалып жатқан жаңағы айтқан екі фильмге ешқандай талап қойылмады, өздері жасап жатыр. Тақырыпты терең ашу керек. Кейіпкерлердің образы суретшілерге, режиссерге байланысты.

– 50 жылдыққа байланысты қандай іс-шаралар өтеді?

– 50 жылдық деп жалпылама айтып жатырмыз ғой. Ол дəуір басқа. 1991 жылы аяқталды. Қазіргі қазақ анимациясы мүлде басқа. Əрине, ол – тарих, ескеруіміз керек.

Анимация тек бір «Қазақфильмнің» ішінде ғана емес, əрине. Шымкентте «Сақ» студиясы бар, Астанада жастардың студиясы бар, Алматыда «Anime Pro» деген студия бар. Бірақ, бəрінің қарашаңырағы – «Қазақфильм». Бəрін бір жерге жинағымыз келеді, оған көп жағдай керек.

«Күлтегінде» симфония да, рок та бар

Осы орайда «Күлтегін» жəне «Мұзбалақ» толықметражды анимациялық фильмін жасап жатқан жас режиссерлермен де тілдестік…

Тұрдыбек Майдан: 2008 жылы Елбасы қазақ анимациясын дамыту керек дегеннен кейін «Қазақфильмнің» сол кездегі директоры Ермек Аманшаев жастарға мүмкіндік берейік деп сенім артқан болатын. Біз де сол кезде академияны бітіріп жатқан едік. Бірден кірісіп кеттік. Жылына 5 фильм жасауға мүмкіндік берді. «Шəкен жұлдыздары» фестивалінде жүлде де алдық. Осындай мəліметтерді көп журналистер білмейді. Біздің журналистердің анимацияға қызығушылығы төмен, хабары жоқ десе болады. Қазақ анимациясы туралы сұрайтын болса, «Алдар көседен» бастайды əңгімені. Өйткені «Алдар көсе» көп сериялы болды, телеарналардан да жақсы берілді. Ал оның қайда жасалғанына, сапасына мəн беріп жатқан ешкім жоқ.

– Режиссер ретінде образды ашу үшін тарихқа қаншалықты үңілесіздер? Байқауымызша, көп кейіпкердің түрі бір-біріне ұқсас сияқты. Батырлардың, кейіпкерлердің образы біркелкі боп кеткен жоқ па?

Тұрдыбек Майдан: Қазақ анимациясында батырлар туралы фильм түсірілген жоқ. Ал қазақ анимациясының жұмысына біраз күйе жағылды. Себебі біраз уақыт əуесқой режиссерлер жұмыс істеді. «Батыр Баян», «Қыз Жібек» фильмдерін солар жасады. «Алдар көсені» де Буратино сияқты қылып жіберген солар, мысалы. Оны жасағандар қазақтар емес. Ал оны қазақ жасамағаннан кейін қазақтың образын, қазақтың мінезін аша алмайды. Ол мультфильмдерді көрдік. Бала көрмек тұрмақ, тұра қашатындай жағдай. Ал «Қазақфильмде» жасалып жатқан мультфильмдерде ондай кемшілік жоқ. Өйткені, мұнда бəрі кəсіби мамандар.

– Ал мультфильмдерде қазақ даласы, қазақ табиғаты қаншалық көрініс тауып жатыр?

Адай Əбілданов: Студент кезімізде ұстазымыз «сендер кейіпкерлеріңді қазақ қылмаймын десеңдер де, ол бəрібір қазаққа ұқсап тұрады» дейтін. Себебі, біздің қанымыз қазақ. Жасаған дүниемізде ою-өрнек болмаса да, кейіпкердің астында ат, қолында домбыра болмаса да, бəрібір қазақы боп тұрады.

Фильмнің ең басты жауапты адамы – қоюшы-суретші. Ол режиссердің талап-ұсынысын суреттеп, экранда орындап беруі тиіс. Демек, фильмнің көркемдігі қоюшы-суретшіге байланысты. Бірақ бəрі сценарийге бағынады.

Тұрдыбек Майдан: «Мұзбалақ» фильмінде қазақ даласын барынша көрсеткіміз келді. Шарынды, Көкшетауды, Маңғыстаудың үстірттерін, Алатауды көрсетіп жатырмыз. Оны фильм біткенде экраннан көресіздер.

– «Күлтегін» анимациялық фильмі туралы толығырақ білсек…

Адай Əбілданов: Күлтегін – тұтас бір дəуірдің тарихи тұлғасы. Тарихи тақырыптағы, қиял-ғажайыпқа негізделген фильм боп шығады. Фильм бала кезінен басталады. Күлтегінге Тəңірдің берген миссиясы бар. Бір нүктеден бір нүктеге басып өтуі керек. Сол аралықта оның мінезі қалыптасады, халықты біріктіру мақсатында оқиғалар өрбиді. 1 сағаттық толықметражды фильм. Іші тұнған образдар, 40 шақты образ бар. Батырлық, салт-дəстүр көбірек көрсетіледі. Қазақтың даласында сол заманда-ақ мемлекет болғанын, əскер, заң, құрылыс, мəдениет, жазу болғанын көрсетеміз. Экшн жанрында жасалып жатыр. Мейлінше заманауи тұрғыда жасалуда. Мысалы, музыкасын тек ұлттық музыкамен шектемей, оған симфония да, керек десең рок та қостық. Этно-рок, бірақ. Мазмұн жағында да өзгерістер бар.

– Болашақта анимацияға келгісі келетін балалар қандай болуы керек? Шығармашылық жағынан қандай талаптарға сай болған жөн?

Адай Əбілданов: Есігіміз əрдайым ашық. 24 сағат ашық десек болады. Келіп көрем десе, үйренем десе, көрсетуге дайынбыз.

Мультфильм жасау үшін, əрине, ынта керек. Екіншіден, қандай мультфильм жасағысы келеді? Қазақы дүние жасағысы келсе, бесіктен бастап көрген тəрбиесі қазақы болған жөн.

Тұрдыбек Майдан: Анимацияға қызығып, оның оқуын бітірген соң, көбі басқа жаққа кетіп қалады. Дизайнға деген сияқты. Ал бұл салаға келгеннен кейін шыдамды болуың керек. Суретшілік деңгейің жоғары болу керек. Өйткені барлық образды сурет арқылы бейнелеп шығасың. Тапжылмай жұмыс жасауға төзе білу керек. Мысалы, 2011 жылдан бері біздің қатарымызға əлі бір режиссер қосылған жоқ.

Жазып алған
Асылан ТІЛЕГЕН
Cуреттер «Мұзбалақ» фильмінен
«Ұлан», №31
01.08.2017

 

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді жазыңыз
Аты-жөніңіз