«Ақ желкендегі» жүздесу

Гүлнәр Салықбай:

«МЕНІҢ ТАРАПЫМНАН ЕКІ СҰРАҚҚА ЕШҚАШАН ЖАУАП БОЛМАЙДЫ»


Гүлнәр Салықбай – өзімен-өзі жүрген жұмбақ ақын. Жұмбақ дейтініміз – әдеби ортада бой көрсете бермейді, телерадио түгілі, басылымдарға да сирек сұхбат береді. Оқырман оны тек жыры арқылы ғана таниды. Бір жылға жуық уақыттан бері Гүлнәр апайымызға «ақжелкендік» жастармен жүздессеңіз деген ықыласымызды білдіріп жүрген едік, жақында сол кездесудің де сәті түсті.

Ақынның жаны нені қалайды? Оның адам ретіндегі болмысы қандай? Ана ретінде қандай? Өмірде не көрді, не түйді? Алматыдағы бір топ әдебиетсүйер жастар осы сауалдарға жауап іздеген еді. Әдемі ақын әпкеміздің әңгімесі талай жастың көңіл пернесін дөп басқандай болды…

«КЕШІРІҢДЕР КЕЛГЕНІМДІ ӨМІРГЕ»

«Ақ желкен»: Гүлнәр апай, өткен жылдың соңында «Қазығұрт» баспасынан «Кешіріңдер келгенімді өмірге» деген жыр жинағыңыз шықты. «Ойпырмай, кітабының аты қандай қарапайым әрі әдемі едідеп селт еттік. Өмірлік ұстанымыңыз адалдық екен. Сізді әдебиетке адал қызмет етпей жүр деуге аузымыз бармайды. Қазақтың ақын қыздарының көшін бастап жүргендердің бірісіз. Олай болса, кімнен, не үшін кешірім сұрайсыз? Өлең деген ақынның өмірі ғой деп те ойлаймыз. Сіз өлеңде емес, өмірде кімнің алдында өзіңізді кінәлі сезінесіз?

Гүлнәр Салықбай: Құйтырқы сұрақпен маған тиісіп отырсыңдар ғой. Біріншіден, ақын қыз, ақын әйел деген сөз маған біртүрлі көрінеді. Олай болса, ақын еркектер деп айтайық. Бұл дұрыс емес. Ақындық жынысқа бөлінбейді, ақын не ақын емес деп айтайық. Қысқасы, маған осы сөзің ұнамады. Жұматай ағамыздың қасына біраз еріп жүрдік. Ол кісі өте текті адам болатын. Сол ағамыз: «Ақын деп айту ыңғайсыз. Маған ақын деп жатса, ұяламын. Ақынмын деп айтсаң, жақсы адаммын дегендей естіледі», – дейтін. Ақын деген шынында да жақсы адам. Дүниедегі жамандық атаулының бәріне Оның жаны ауырады, жақсылыққа қуанады, оның іші тар емес. Адамдарға жылылық таратушы, лирикалық герой. Менің де қазіргі халім Жұматай ағаның күйі. Жұрт мені ақын дейді. Бірақ мен ақын ретінде бірдеңе жасадым ба, дұрыс өмір сүре алдым ба деп ойлаймын. Біздің жасқа келіп, артыңа бұрылып қарағанда, өзіңе деген сенімсіздік, көңіл толмаушылық пайда болады екен. Меніңше, бұл жақсы нәрсе. Жас кезде адам максималист болады, өмірден түңілгіш келеді. Неге десеңдер, бала кезде өмірді ғажайып жақсылықтарға толы деп ойлайсың. Мен өзім солай ойлап өстім. Үйдің кенжесімін, әкемнің қартайған шағында дүниеге келдім. Ерке болдым. Әке-шешем өмір деген керемет, онда тек жақсы адамдар, жақсылықтар ғана бар деп тәрбиеледі. Ауылда адамдардың барлығы жақсы болатын. Мен өмірдің бәрі осылай болады екен, адамдардың бәрі ауылдағыдай жақсы екен деп ойладым. Алматыға келгеннен кейін өмірдің басқа жақтарын, күңгірт тұстарын да көре бастадық. Адамдардың бірін-бірі ренжітетінін байқадым. Сол кезде менде өмірге деген өкпе болды, түңілген сезімдерге толы өлеңдер көп жазылды. Кейіннен қарасам, олай емес. Егер жақсылықты көргің келсе, оны көруге болады. Жаманның да жақсылығы бар. Ақын адам жамандықты емес, жақсылықты көруге тырысуы керек. Жақсылықты, ізгілікті сіңіруі арқылы ақын басқа адамдарға да көмектесе алады. Себебі, өлең өтірік алдамайды. Өтірік өлең жазсаң, білініп қалады. Өтірікке ақынның жүрегі соқпайды. Жүрексіз айтылған сөзді ешкім қабылдай алмайды. Сондықтан, сендерді жақсылықты көбірек көрсе екен деп тілеймін. «Кешіріңдер келгенімді өмірге» дегенім – өткен өміріме қарап, содан ой түйгенде туған өлең ғой деймін. Мен дұрыс өмір сүрдім бе, біреулерді абайсызда ренжітіп қоймадым ба деген ойдан туды, қысқасы.

«МЕНІҢ ОРТАМ АТАҚТЫ ДА, БАЙ ДА ЕМЕС»

«Ақ желкен»: Қазақ қызының жанының жалғыздығын жыр ету Фариза апамызда, сосын сізде ерекше байқалады. Мықты ақын болуға жалғыздықтың әсері қандай? Ақын және жалғыздық дегенді қалай түсінеміз?

Гүлнәр Салықбай: Жалғыздықтың мағынасы кең. Әрбірден соң әр адам жалғыз. Сен сияқты адам жоқ. Соның өзі жалғыздық. Үйлі-баранды болсаң да, достарың көп болса да, бәрібір жалғызсырайсың. Ақындықтағы жалғыздық отбасына немесе басқа жағдайға қатысты емес деп ойлаймын.

«Ақ желкен»: Сіз әдеби ортадан саяқ жүресіз. Оңашасыз. Жұмбақсыз. Көп сұхбат та бермейсіз. Оның себебі неде?

Гүлнәр Салықбай: Мен көпшіліктің адамы емеспін. Бір адамдар болады, көпшіліктің ортасында жақсы ашылады. Ал менікі, керісінше. Сендерге келген себебім, өлең жазатын, әңгіме жазатын жастарға жақсы ойларым болса айтып қалайын дедім. Бұл жерге келгенім, таза бұлақтың басына келгендей. Әйтпесе, кез келген жерге барып сұрақтарына жауап бергім келмейді, олардың қандай сұрақ қоятынын да білем. Жалпы, мен өзі сөзге шешен емеспін, сөйлей алмаймын. Көпшіліктің ортасында болғанды ұнатпаймын. Тіпті, тойға да бармаймын. Онша қазаққа ұқсамайтын адаммын.

«Ақ желкен»: Шақырған жерге уақытынан бұрын келетін әдетіңіз де қазаққа ұқсамайды екен…

Гүлнәр Салықбай: Шақырған жерге барамын десем, тура уақытында немесе ерте барамын. Кейбір бармаса болмайтын тойлар болса, барып құттықтаймын да, кішкенеден кейін ағылшынша «қоштасып», «қашып» кетемін. Жас кезімнен көпшілік орында болуды қаламайтынмын. Өз ортамда жаныма жағатын бес-алты адам бар. Олар атақты да емес, олар бай да емес, олар жоғары қызметте де емес. Маған солармен анда-санда кездесіп, әңгімелескен жақсы. Мендей болмаңдар, бұл дұрыс емес шығар. Камера дегенді тіпті жек көремін. «Жұлдыздар отбасы» деген журналда өзің сияқты бір қыз бір жыл хабарласып жүріп сұхбат алған. Содан кейінгі батыр өзіңсің. Келмесіме қоймадың.

«АҚЫН ДЕГЕН АҚ ШҰЛЫҚ КИЮ КЕРЕК…»

«Ақ желкен»: Қателеспесем, сіздердің ауылдан бірнеше ақын шыққан… Тегін топырақтан емессіз. Ақын Ұлықбек Есдәулет туысыңыз ғой?..

Гүлнәр Салықбай: Ұлықбек менің үлкен әпкемнің баласы. Ұлықбектің анасы филолог, әдебиеттен сабақ берген. Бірақ олар басқа ауылда тұрды. Мектепте оқып жүргенде математикадан мықты болдым. Ерте әріп танып, 4 жасымда кітап оқитынмын. 4-5 жасымда әскердегі ағаларыма хат жазатынмын. 5-сынып оқып жүргенде бір әпекем кітапханаға жұмысқа тұрды. Математик болып жүрген мен енді кітапханаға кіріп алып, шықпайтын әдет таптым. Бұрышта тығылып кітап оқып отырамын. Мені көрмей, сыртымнан жауып кетіп, қонып қалған кездерім де болған. Сөйтіп жүріп ауыл кітапханасындағы бүкіл кітапты оқып тауысқанмын.

Ұлықбек журфакта оқиды. Өлеңдері баспасөзге шығып жүрді. Бірде жазғы каникулда нағашы атасының үйіне, біздің үйге келді. «Ұлықбек ағаң» келді дегесін, үйге жүгіріп кірсем, ол ұйықтап жатыр екен. Аяғына аппақ шұлық киіп алыпты. Кітапты көп оқығасын менің де кітап жазғым келіп жүр ме, білмеймін. «Ақындар ақ шұлық киеді екен ғой» деп ойладым сонда.Ауылда ақ шұлық табылмайды. Шешеме ақ шұлық тауып бер деп зорлық қылдым. Ақ шұлық кисем, кітап жазып тастайтындай көріндім. «Ақ шұлық кимесем, ақын болмаймын» деп ойладым.

Сәбетбек деген үлкен ағамның суырыпсалмалығы бар болатын. Ол шығарған өлеңдер ауыл адамдарының аузында жүретін. Ауылдағылар «Сәбетбек мазақтап өлең шығарып тастамасын» деп, аяғын тартып жүретін ол отырған ортада. Нұрлан Мәукенұлы менен екі сынып жоғары оқыды. Оның нағашы атасымен менің әкем дос болған. Отбасымызбен жақын араластық. Нұрлан мектепте кішкентайынан жазды. Ал мен жоғары сыныптарда жаздым.

«БІР ҚАЙНАУЫҢ ІШІҢДЕ ЕКЕН»

Думан Смақов: Ең бірінші жазған өлеңіңіз есіңізде ме?

Гүлнәр Салықбай: Мектепте Алпысбай деген ағайымыз өлең, шығарма жаздыратын. Септік жалғауын өткенде, өлең жаздырды. Алпысбай ағайымыз «Мынауың шедевр» деп мақтады. Алғашқы өлеңімді Алпысбай ағайдың сабағы ретінде жазғам. Сол өлеңді «Қазақстан пионеріне» (қазіргі «Ұлан») жібердік. Сабақтан келсем, ағамның баласы қолына конверт ұстап жүр. Хатты ашып оқысам: «Мынау өлеңіңнің бір қайнауы ішінде екен. Әлі де көп іздену керек. Алдымен мақала жазып үйрен» – деп, астына «Дәуітәлі Стамбеков» деп қол қойыпты. Содан ағамның балалары: «Сенің өзіңнің де бір қайнауың ішіңде», – деп мазақтағаны бар. Егер өлең деп айтуға болатын болса, алғашқы өлеңнің ғұмыры осылай сәтсіз аяқталған.

«Ақ желкен»: Сіздің ұсақ-түйекке назар аудара бермейтін бір ерекше «қасиетіңіз» бар екен. Осы мінезіңізге байланысты ел аузында жүрген небір қызықты хикаялар бар. Бірде жиен ағаңыз Ұлықбек Есдәулеттің үйіне келдім деп, басқа бір ағамыздың үйіне кіріп кетіпсіз. Шомылып, үйдің қыбыр-жыбыр тіршілігіне кірісіп кеткенде барып, диванның үстінде газет оқып отырған үй иесін байқапсыз. Мұндай мінез тегін адамның бойында болмайды-ау…

Гүлнәр Салықбай: Марқұм Асқар Сүлейменов ағамыздың пәтері Ұлықбектердің пәтерінің астыңғы қабатында болды, Асқар ағаныкі үшінші, Ұлықбектікі төртінші қабат. Студент кезде анда-санда Ұлықбектің үйіне барып тұратынмын. Қай қабат екенін санамаймын. Асқар ағамыздың пәтерінің есігінде аттың суреті ілініп тұратын, нөмір жоқ. Сол аттың суретінен өтсем, Ұлықбектің үйіне кіретінмін. Бірде баспалдақпен көтеріліп келе жатырмын. Аттың басы жоқ. Сосын «аттың басын алып тастаған шығар» деп ойладым. Иранбек Оразбаев, Күләш Ахметова, бәрі көрші тұрады. Жазушылар бір-бірімен араласып жүргендіктен, есіктері құлыптанбайды. Әлгі үйге кірсем, ешкім жоқ. Көршілерге кетті екен деп қалдым. Шөлдеп келіп ем, су іштім. Залға барып біраз отырдым. Ыстықтап кеткен соң бетімді жудым. Қайта барып, жантайып жаттым. Біраз жатқан соң, қарным ашты. Асүйге кірсем, кастрюльде баклажан тұр екен. Ұлықбектің үйінде ылғи сондай салат тұратын. Оны алып нанмен қосып жеп алдым. Шәй іштім. Ешкім болмағасын, душқа түсіп алдым. Ұйықтайтын бөлмеде бірдеңе тықырлайды. Ақырын есіктен сығалап қарасам, бір адамның башпайы көрінеді. Асқар Сүлейменов көзілдірік тағып, кітап оқып жатыр екен. Көзілдірігінің үстінен маған түксиіп қарады. Сол көзқарастан соң, әлгі үйден ытқып шықтым. Жоғары қабатқа көтерілсем, Ұлықбектер үй-ішімен отыр екен. Сонда ағамның үйіне ылғи барып жүріп бір жиһазына қарамаған екенмін. Тіпті, фоторамкадағы суреттерге де мән бермегем ғой.

Жалғыз, жаяу жүргенді ұнатамын. Көшеде жаяу келе жатқанда, адамдардың бетіне қарамаймын. Қарасам да, назар аудармаймын. Таныс адамдар болса, амандаспай өтіп кетеді екенмін. Оған кейбіреулер «өзінше болып кетіпті» деп ренжитін көрінеді. Бірнеше рет осындай ыңғайсыз жағдайға тап болдым.

«ТҰРСЫНЖАН, ҒАЛЫМ СЕКІЛДІ АДАМДАРМЕН ҒАНА

ДОС БОЛА АЛАМЫН»

«Ақ желкен»: Сіз сырыңызды Түкемсалыңызға ғана айтады екен деп естиміз. Тұрсынжан ағамызбен қалай дос болып кеттіңіз? Ол кісіден бөлек сіздің айналаңызда Ғалым Доскен, Болат Мүрсәлім, Қасым Аманжол секілді талантты жандар үйірсектеп жүреді. Бұл кісілер жаныңызға несімен жақын?

Гүлнәр Салықбай: Университет бітіргеннен кейін Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып жұмыс істедім. Сол кезде Тұрсынжан ағамыз «Жұлдыз» журналының сын бөлімінде істейтін. Сонда танысқан шығармыз. Содан бері өзім қатты қадірлейтін аға-досқа айналды. Өзі ешкімге ұқсамайтын адам. Біздің табиғатымыз бір-бірімізге келетін болуы керек. Пікірлес, ойы бір жерден шығатын адамдар ұзақ уақыт бойы бір-бірімен жалықпай әңгімелесе алады ғой. Бірақ, мен ол кісімен күнде хабарласып тұрмаймын. Кейде бір-екі ай жым-жырт болып, айдалаға лағып кетем. Әдебиетке, жалпы адам ретінде де адалдығы, білімділігі тәнті етеді.

Ғалым ағамыз да жаныма жақын. «Қазақстан» ұлттық арнасын басқарып тұрғанда бірге жұмыс істедік. Ғалым Доскен қазақтың музыкасын, мәдениетін, әдебиетін терең біледі, зияткер. Қасым мен Болаттар сайдың тасындай іріктелген мықты, білімді балалар. Оларды да білімі үшін сыйлаймын. Жалпы, жақсы адамдардың барлығын жақсы көремін.

«Ақ желкен»: Дос-жаранмен қандай қасиеттерін бағалап араласасыз?

Гүлнәр Салықбай: Біреулер бір-біріне қайта-қайта телефон шалып, үйіне барып-келіп жүреді ғой шуылдасып. Мен адамдармен бұлай араласа алмаймын. Ішім толып кеткенде сырласатын достарым бар. Ондай адамдар өте сирек. Әйелдермен көп дос бола алмаймын. Өйткені, менде бір жерге бару, шай ішіп отырып әңгімелесу деген ұғым жоқ. Ондайға уақытым да жоқ. Мен сол Тұрсынжан, Ғалым секілді ағаларымыз сияқты адамдармен ғана дос бола аламын. Көзқарастарымыз ұқсайды. Адамдардың бойындағы ең жек көретінім – іштарлық. Олардан сатқындық та, жамандық атаулының бәрі шығады.

«БІР ЖЫЛ АНСАМБЛЬДЕ ӘНШІ БОЛҒАМ»

Шұғыла: Бақыт дегенді қалай түсінесіз?

Гүлнәр Салықбай: Көбіміз бақыт деген бір нәрсе деп ойлаймыз. Меніңше бақыт деген – дәл сол кезде байқалмайтын жақсылық, ұсақ-ұсақ қуаныштар. Оны бірақ ешқашан сол сәтте білмейсің. Өтіп кеткен соң, «сол кезде бәрі керемет болып еді» деп отырасың. Тап қазір мен бақытты болып отырмын. Сендердің көздеріңдегі тазалыққа қарап қуанып отырмын. Осы қуанғаным – бақыт. Ал сендер үшін қазіргі бақыт, егер мені шынымен оқып жүрген болсаңдар, «мына апай біртүрлі екен» деп тыңдап отырғандарыңның өзі бақыт болуы мүмкін…

«Ақ желкен»: Бала кезде ән айтқан екенсіз…

Гүлнәр Салықбай: Оның бәрін қайдан біліп қойғансыңдар? «Әншілігім» былай болды: 8-сыныпқа дейін біздің ауылда теледидар болған жоқ. Өйткені, жарықтың өзін мотормен қосамыз. Оны қосатын кісі мас болып қалған күні жарық болмай қалатын. Теледидар көрмесек те, радио тыңдайтынбыз. Қазақтың дәстүрлі әндерін, Шәмшінің әндерін, өз заманымыздағы орыстың әндерін түгел білемін. Бармақтай кезімнен радиодан сол әндерді тыңдап өстім. Әнші боламын деп армандайтынмын. Марқұм шешемнің музыкалық қабілеті мықты болатын. Оныншы сыныпты бітірерде: «Сен әнші болмайсың. Әнші болсаң, көптің бірі боласың, әкетіп бара жатқан даусың жоқ», – деді. Ешкімге көрсетпей өлең жазушы едім. Ойланып-ойланып жазушы болам деп шештім. Бірінші жылы оқуға түсе алмай, ауылға қайтып бардым. Көрші кеңшарда музыкалық мамандықты бітірген жастар ансамбль құрып жатыр екен. Мектепте ән айтып жүретінімді білетін олар мені жұмысқа шақырды. Бір жыл әнші болып, ел аралап концерт қойғанбыз. Келесі жылы журфакқа түсіп кетіп, әншілік ғұмырым аяқталды.

«АБАЙДЫ, ӘУЕЗОВТІ ТҮСІНЕТІН АДАМ ҚАЛМАЙ МА ДЕП ҚОРҚАМЫН»

Думан Смақов: Әйел затына ақын болу қиын емес пе?

Гүлнәр Салықбай: Ақын болу деген – өлең жазу ғана емес. Өлең жазбай жүріп те ақын болуға болады. Төлеген ағамыз: «Ақын болу оңай деймісің, қарағым, Аузында болу сыздаған барлық жараның», – дейді. Одан артық айта алмаспыз. Жазу қиын емес, өмірдегі қайғы мен қуанышты жүректен өткізу қиын. Сезіну, ақын болып өмір сүру қиын. Біреулер «мен сені аялаймын» дегендей сезімдермен өлең жазады. Ал өмірде өзі айтқан образдан мүлде бөлек жүреді. Сол кезде «Бұл қалай болды?» деп ойлаймын. Сөйтсек, адамдар ақын болып өмір сүріп жүргенде, сондай дүниелер шығады екен де, ақындық рухтан ажырап қалғанда, қарапайым пенде болып қалады екен. Ақын да фантастикалық фильмдердегі сияқты, ақындық қалыбынан шығып кетеді.

«Ақ желкен»: Көбіне шығармашылық адамдары жүрген ортасын олқы көріп: «Мен заманымнан кеш туыппын немесе ерте туылыппын» деп жүреді. Оның себебі сол ортамен, бүгінгі заманмен үйлесім болмағандықтан болуы керек. Сізде де өз ортаңызды олқы көретін сәттер бола ма? Мына қоғам сізді түсінбейтіндей көріне ме?

Гүлнәр Салықбай: «Мені түсінбейді» дегенді айта алмаймын. Әңгіме менде емес. Өз ортама өкпем жоқ. Есі дұрыс адамның бәрінде көңілтолмаушылық деген болуы керек. Әсіресе, шығармашылық адамының көңілі тоқ болса, өнер туылмай қалады. Өлең деген көңілтолмаушылықтан туады. Менің көңілім толмайтын нәрсе өте көп. Алысқа бармай-ақ қояйын. Өзім «Қазақстан» телеарнасында бас редактормын. Телевизиядағы тілдің қасаңдығына қарным ашады. Енді біраз жыл өткен соң Абайдың, Әуезовтің жазғанын түсінетін адам қалмай қала ма деп қорқамын. Кейінгі ұрпақ оларды оқып, «мынау не жазған?» деп отырмаса жарар еді. Өзім телевидениедегі тіл үшін күресіп, мүмкіндігінше олқы сөйлемдерді қағып тастап отырамын. Телевизия саласындағылардың «арқасында» «баруымыз керекпіз» деп сөйлейтін болдық. Мұғалім де, басшы да, қосшы да өстіп сөйлейді. Телерадиоға оқуы шала, білімі төмен балалардың баруы тілімізге кәдімгідей қауіп алып келді. Тележурналистердің сөз саптауы санаға қатты әсер етеді. Мысалы, қазір бастауыш пен баяндауыштың орны ауысып кетті. «Жадыра бүгін жиналыс өткізеді» деген сөйлемді «Жиналыс өткізеді бүгін Жадыра» деп айтатын журналист көп. Осындай сөйлемге абай болыңдаршы. Болашақ журналист, филологсыңдар. Сендер қазақ тілі үшін, таза сөйлеп, жазу үшін күресулерің керек. Телевизиядағы олқы сөйлемдерді естісем, жүрегім тоқтап қала жаздайды.

«САЯСИ СҰРАҚТАРҒА ЖАУАП БЕРУГЕ АҚЫЛЫМ ЖЕТПЕЙДІ»

Думан Смақов: Кирилл әліпбиі кезінде орыс тілінің үстемдігі жүрді, орыстану процесі кең етек алды. Енді латын әліпбиіне көшсек, кейінгі ұрпақ ағылшынданып кетпей ме? Қалай ойлайсыз?

Гүлнәр Салықбай: Мұндай нәрселерге менің ақылым жете бермейді. Бұл сұрақтарды саясаткерлерге қойсаңдаршы. Менен әдебиет, өлең туралы сұраңдаршы.

Еламан Хасенұлы: Ақынға танымал болу шарт па?

Гүлнәр Салықбай: Осыдан бірнеше жыл бұрын бір жас жігіт маған кітабын әкеп берді. «Апай, оқып шығып, пікіріңізді айтсаңыз» деді. Ол кітапты алып, оқуды ұмытып кетіппін. Әлгі бала қайта-қайта телефон шалады. Сосын бір күнімді сол кітапқа арнадым. Астын сызып тұрып оқып, телефонмен пікірімді айттым. Оған шынымен менің пікірім, бағыт-бағдарым керек екен деп ойладым. Сөйтсем, әлгі бала: «Мен сізге кітапты мұндай пікіріңіз үшін берген жоқпын. Бір жерге жылы пікір жазады екен деп бердім. Топтама өлеңдерім шығатын еді. Соған жақсылап алғысөз жазып берсеңіз», – дейді. Шошып қалдым. Егер өстіп танылғысы келсе, онда жаман. Сосын ол баланың: «Сіздің пікіріңіз дұрыс емес, менің өлеңдерім мықты», – дегені бар. Әр әншінің өзіндік дауысы болуы керек, ал егер біреуге ұқсап кетсе, «пәленше сияқты ғой» деп қабылдай алмайсың. Сол сияқты өлең жазған, проза жазған балалар да өз дауыстарын іздеуі керек. Бірнеше өлеңді авторын жазбай маған берсе, мен оның кім екенін танысам, онда ол ақынның өзіндік қолтаңбасы қалыптасқаны. Шығармашылық адамының «МЕНІ» болады. Сол «меніңді» тапқанда ғана мойындаласың. Танымал болғанда, кім көрінген танығаннан не пайда? Мысалы, Амантай қажыны да ел жаппай таниды. Маған мені кім көрінген танығаны ұнамайды. Маған өлеңді түсінетін адамдар мөлдіреп қараса, сол жетеді. Әр жерден жылтыңдап көрініп жүретіндерді жаратпаймын. Қара пиармен де танымал болған ақындар бар. Арақ деген нәрсені ішіп, шайқағандар болған кезінде. Сені үш мың адам танығанша, поэзияны түсінетін үш адамның танығаны жақсы.

«ӨЛЕҢДІ ҚАЛАЙ ЖАЗАТЫНЫМДЫ АЙТСАМ, МЕНІ ЖЕК КӨРІП КЕТЕСІҢДЕР»

Шерхан Талап: Бүгінгі жастарды оқисыз ба? Кімнің атын атай аласыз?

Гүлнәр Салықбай: Қолыма түскендерді оқимын. Бірақ аттарын ұмытып қалам. Арасында жылт еткен дүниені көріп қуанамын. Бірақ ұмытпайтындай ақын болса, ұмытпас па едім… Түсінген шығарсыңдар… Жақсы нәрселерді көп көремін. Бастауында Абай атамыз тұрған әдебиетіміз тоқтап қалмауы керек.

Қозыбай Құрман: Абай дегеннен шығады, соңғы кезде эксперименттік дүниелер пайда бола бастады. «Абай атамыздың өзі экспериментке барған ғой» дейді экспериментшілдер. Экспериментшілдікке қалай қарайсыз?

Гүлнәр Салықбай: Жоқ, мен олай ойламаймын. Дәстүрлі поэзиямызбен, қазақтың қара өлеңімен де өзіңше бөлек ақын болуға болады. Өлең деген музыка сияқты. Қалай өлең жазатынымды айтсам, мені жек көріп кетулерің мүмкін. Үстелге отырып, ойланып өлең жаза алмаймын. Көңілдің кейбір кездерінде адамның басында бір музыкалар жүреді. Сол кездерде адасып-адасып сөздер келеді. Тіпті, осы туралы жазуым керек деп ойламаймын да. Шамаң келсе, соны түртіп қоясың. Өлең солардан құралады-ау деймін. Мысалы, мен жаңбыр туралы бір өлеңімді үй жинап жүріп жазғам. Сол жазылғанда сыртта ешқандай да жаңбыр жауып тұрмаған еді. Бірақ менің құлағыма жаңбырдың дыбысы келді. Төлеген Момбековтен әйгілі «Салтанат» күйін қалай шығардыңыз?» деп сұраса: «Білмеймін, сиыр байлап жатқам. Радиодан бір күй беріліп жатыр екен. Жүгіріп келсем, күй бітіп қалыпты. Сосын әлгі күйді есіме түсірем деп, қолыма домбыра алып шерте бастадым, ақырында қарасам, осы күй шығыпты», – дейді. Өлең де сол сияқты. Өлең маған музыка болып келеді, ыңылдап жүріп жазам. Сосын әр жерге қағаз, қалам қойып қоямын. Өлең келген кезде түртіп кетем. Бірде бір басылым «өлеңдеріңіздің тарихы туралы айтсаңыз» дейді. Өлеңдер өстіп түсетін болса, оның тарихын қайтіп айтасың? Эксперимент демекші, ондай өлеңдер менде де бар. Бірақ, мен ол өлеңдерді осылай жазайын деп ойланып жазған жоқпын. Үзік-үзік музыкалар келіп, соған сөз жазғандай боламын…

«Ақ желкен»: Сіз әнге де сөз жазасыз ғой…

Гүлнәр Салықбай: Роза Әлқожа «Мен сыйға тартқан орамал» деген әнді кітабымды оқып, екі өлеңнен құрап, өзі жасап алған. Арнайы жазғандарым бар, бірақ өте аз. Негізі менің өлеңдерім әнге келе бермейді. Менің өлеңдерім «тәртіптен» шығып, «лағып» кете береді ғой.

«Ақ желкен»: Тұрсынжан ағамызбен достықтан бөлек, шығармашылық байланыс бар ма? Ол кісінің әндеріне сөз жазбадыңыз ба?

Гүлнәр Салықбай: Тұрсынжан ағаның «Арман», «Дариға дәурен» деген әндері туған кезде, мен кішкентайыммен үйде отырғам. Ол кісі маған сөз жазып бер деп қолқа салды. Бірақ мен ол әндерге сөз жаза алмай қойдым. Біраз әурелендім. Ол кісі талапты өте жоғары қояды. Сөзді де, музыканы да шегіне жеткізе білетін талант иесі. Ол кісінің әндеріне сөз жазу деген ең үлкен азаптың бірі. Талғампаз адам. Кейіннен бір әніне сөз жаздым. Нұрлан Өнербаев орындап жүр…

«ЖҰМАТАЙДЫҢ ҚАҒАНАТЫ»

Жақсылық Қазымұратұлы: Бізге «Жұматайдың қағанаты» аңыз болып жетті. Жұматай ақын қағанатына жас ақындарды ноян етіп қабылдайды екен деген әңгіме бар. Өзіңіз де бір өлеңіңізде «Сіздей ақын тумайды енді адамда, Сіздей ақын болмайды енді өлеңде» дейсіз. Сол Жұматай ақын мен ол кісінің қағанаты туралы айтып берсеңіз…

Гүлнәр Салықбай: Біздің толқында Бауыржан Үсенов, Светқали Нұржан, Бауыржан Жақып, Есжан Айнабеков, Қайрат Әлімбек, Табыл Досымов, бәріміз Жұмағаңның жанында жүрдік. Ол кісі адам ретінде де, ақын ретінде де ешкімге ұқсамайтын. Біреудің соңынан сөз айтпайтын. Ішсе де, ішкенін білдірмейтін. Өте мәдениетті болатын. Отырыстарда өз шамасы жеткенше ішетін де, соңынан «ағылшынша қоштасу» деп ешкімнің мазасын алмай тайып тұратын. Ол кісінің қалай кетіп қалғанын ешкім білмей қалатын. Бізді қатты еркелететін. Мысалы, Мейірхан Ақдәулетті – Мираш, мені Гүлнәш дейтін. Қажып жүргенде жастармен жүретіні ол кісіге күш беретіндей көрінетін. Адамның көңіліне қатты қарайтын. Басқа ағалар ішіп отырса, «мынауың өлең емес» деп айта салады ғой. Ал бұл кісі айтар ойын аялап жеткізетін. Осындай сендермен жүздескендей отырыстарда балалар өлең оқиды. Сол кезде өлеңдері ұнағандар болса, «Сен ноянсың! Қабылдандың!» – дейді. Сосын бұрынырақ нояндыққа қабылданған біздердің статусымызды көтере бастайды. Маған, Әбубәкір Қайранға «саидсың!» деп атақ бергені есімде. Сол кезде бәріміз сол Жұматайдың қағанатына сендік, соған қабылдаса, жетістік саналды. Қазір қағанат деген Жұмағаңмен бірге кетті ме деп ойлаймын…

«ӨЛЕҢІМДІ ОҚЫСАМ, ТІЛІМ КҮРМЕЛІП ҚАЛАДЫ»

«Ақ желкен»: Қазіргі көзі тірілердің арасында поэзияда мектебін қалыптастырды деп кімдерді айта аласыз?

Гүлнәр Салықбай: Поэзияда мектебін қалыптастырды деп айтатындай бұл өзі дәстүрлі өнер емес. Мектеп деген ұғым поэзияға онша келіңкіремейтін сияқты. Поэзияда өз ізін, қолтаңбасын қалдырды деген дұрыс шығар. Абайдан бастап, біраз ақын бар өз ізін қалдырған. Олардың өлеңдерінің соңында авторы тұрмаса да, бірден танисың.

«Ақ желкен»: Ақындардың арасында кімдермен араласып, пікір алысып тұрасыз?

Гүлнәр Салықбай: Ақындардың арасында ешкіммен аралас-құралас емеспін. Өзімнің өзгеге ренжіп қалуымнан қорқам. Майкл Джексон деген әнші болды ғой. Микроб жұғып кетеді деп, бір жылдары бетін тұмшалап, ешкімге көрінбей кетті. Мен де сол сияқтымын. Біреулермен араласайын десем, бірдеңесіне ренжіп, көңілім қалып қала ма деп қорқамын. Сондықтан, өзімді біреудің ренжітуінен қорғаймын деп, адамдармен араласа бермеймін.

Нұртас Тұрғанбек: Өзіңіздің бір өлеңіңізді оқып беріңізші…

Гүлнәр Салықбай: Мен өз өлеңдерімді оқи алмаймын. Оның үстіне менің өлеңдерім оқуға келмейді.

Мұқағали ағамыздың өлеңі неге тез қабылданады? Ол кісінің өлеңінің қарапайымдылығы сондай, көзге де, құлаққа да бірден сіңіріп аласың. Кедір-бұдыры жоқ, ауа сияқты, өте табиғи. Ал менікі ондай емес. Өз өлеңімді өзім оқысам, тілім күрмеліп қалады.

Бауыржан Мырзақұлов: Орыс ақыны Марина Цветаеваны аударғанда қиналған жоқсыз ба?

Гүлнәр Салықбай: Орыстың әйгілі Ахматова, Цветаева деген екі әйел ақыны бар. Ахматова деген ауыр артиллерияны сүйреген дәстүрлі ақын. Ал Цветаева «бұзықтау» ақын. Маған сондай ұнайды. Өзіме жақын. Мен Цветаеваны аударайын деген жоқпын, оқып жүргенде қатты ұнаттым. Мысалы, ол Құдайға «Сен маған осындай балалық бердің, енді маған 17 жасымда өлім берші» дейді. «Я тень теней» деген өлеңін мен «көлеңкенің иесімін» деп аудардым. Әйтпесе, оны тікелей «көлеңкенің көлеңкесімін» деп аудара салуға болады. Менің аудармамды оқыған әдебиетші Амантай Шәріп: «Көлеңкенің иесімін» дегенің керемет қой. Цветаеваға қалай қия салдың?» – дейді. Қызығып, Цветаеваның 5-6 өлеңін аудардым. Кейін оның кітабын қазақша шығаратын болып, өлеңдерін тапсырыспен аудардым. Арнайы аударғандарым өзіме ұнамайды. Негізі аударма жасау қиын. Ақынның мінезі көрініп тұруы керек, қазақ оқыса жатық оқылуы да шарт.

«Ақ желкен»: Цветаеваны аударғаннан кейін ол кісінің шығармашылығы сіздің шығармашылығыңызға ықпал еткен жоқ па? Цветаевашалап жіберген жоқсыз ба?

Гүлнәр Салықбай: Цветаеваны аударғанда, тәлтіректеп болса да, аяғымнан тұрған болатынмын. Егер мен жас болсам, еңбектеп жүрсем, Цветаеваға ұқсап жазып кетуім мүмкін еді. Аударма жасағанда, мен поэзияда апыл-тапыл басып жүрген едім. Сондықтан, Цветаева менің шығармашылығыма онша әсер ете қойған жоқ деп ойлаймын.

«НЕГЕ ҚУАНҒАНЫМДЫ ҰМЫТЫП ҚАЛЫП, ЕСІМЕ ТҮСІРЕ АЛМАЙ ЖҮРЕМІН»

«Ақ желкен»: Ел аузында сіздің кісі баласына сенгіштігіңіз жайында да небір хикаялар бар. Тіміскіленіп әр нәрсені сұрады деп айыпқа бұйырмаңыз, дегенмен, сізді алаяқтарға алданып, кезінде баспанасынан айрылып қала жаздаған дейді…

Гүлнәр Салықбай: Мұны қайдан біліп қойдыңдар тағы… Негізі адамның физикалық және рухани жасы болады. Физикалық жасың рухани жасыңа кейде дәл келеді, кейде сәйкес болмайды. Мысалы, шал сияқты 18 жастағы адамдар да болады. Ол адам ешқашан қателеспейді, бұл өмірге шал болып туыла салған сияқты тура. Жасым біразға келіп қалса да, ақыл-ойым өзімнің физикалық жасыммен толысады деп айта алмаймын. Әлі де балалыққа кетіп қалатын, сеніп қалатын кездерім бар. Бірақ аузымды ашып жүретін сұмдық аңқаумын деп те айта алмаймын. Үйге қатысты әңгіме сенгіштігіме байланысты емес. Біз тұрып жатқан үйден үш рет өрт шықты. Құтқарушылар әзер құтқарып алған. Сосын мен ол үйден құтылғым келді. Саттым. Біреулер үлескер болсаң болады деді. Біз үлескер болған «Верный.кз» деген компания ақшамызды алып, шетелге қашып кетті, осыдан 6-7 жыл бұрын. Қорғаушы жалдап, ақшамызды қайтарып алдық. Сол ақшаға үй тұрғыздық па, бірдеңе. Қазір сол үйде тұрып жатырмыз. Сондай бір проблема болған. Бірақ ол үшін күйзелген жоқпын. Негізі оптимист адаммын. Тәубешілмін. Жақсы адам көрсем, қуанып жүремін. Кейде сол неге қуанғанымды ұмытып қаламын. Сосын ал кеп ойланамын. Есіме түскенде, қайтадан риза боламын. Біздің көңіл-күйіміз өздерің сияқты жастарға да байланысты. Білімді, алғыр жастарды көрсем, қуанам, ал кері кеткен жастарды көрсем, «біздің болашағымыз не болады?» деп іштей ренжіп қаламын. Енді біз сондай жастың адамымыз ғой.

«Ақ желкен»: Сіз ақын ғана емес, Анасыз. Бала тәрбиесінде ең бірінші нені басшылыққа аласыз?

Гүлнәр Салықбай: Сендерге құрғақ әңгіме айтпайын. Ондайды өзім де ұната бермеймін. Балам кішкентай кезінде еркелеу еді. Жігіттердің бес жаста үлкен мейрамы (сүндет той) болады ғой. 2000 жылдардың басы. Заман қиын-қыстау кез. Көршіміз баласының «мейрамына» токпен жүретін мотоцикл сатып әперіпті. Менің де балам мұсылман болғасын, сондай сыйлық сұрады. Ол мотоциклді әперейін десем, 5 мың доллардай тұрады екен. Балама: «Болмайды. Ондайды ала алмаймыз», – деп едім, балам ашуланып, сөреде тұрған кітаптарды, шкафтардағы киімдерді лақтырып, үйдің астаң-кестеңін шығарды. Шешем қарап отыр. «Балаңа қой деп айтсаңшы», – дейді. Мен үндемедім. Балам бүкіл затты үйдің ортасына үйіп қойды. Бір уақытта маған қарады да: «Кешірші», – деп жылап, құшақтап алды. Бес жаста сондай қылық жасады, одан кейін мұндай іс-әрекетке барған жоқ. Мен балаға «үйтпе, бүйтпе, қой» деп айтқанды ұнатпаймын. Өзім «қой» десе, құтырып кететін адаммын. Маған олай айтқанша, кателігімді сондай әрекеттермен нанымды етіп жеткізсе, тез қайтамын. Балам да сондай.

Ұлым тағы да бір қылық жасады: 7-сыныпта сабақтан қашты. Баламның сабағы өте жақсы. Физика-математика мектебінде оқиды. Бір баламен бірігіп кинотеатрға кетіп қалыпты. Мұғалімі: «Балаңыз жоқ», – деп хабарласты. Балама қоңырау шалсам: «Сабақта отырмын», – деп сыбырлайды. Ар жағында кино болып жатыр. Сосын мен: «Тез үйге кел. Мен сенің қайда отырғаныңды білем», – деп телефонды басып қойдым. Балам үйге ұшып келіпті. Қалай тез келгенін әлі күнге дейін ұқпаймын. Жылап, беті-аузы ісіп кетіпті. Мен оған ұрысқан жоқпын. Менен қорықты дейін десем, жалпы балама дауыс көтеріп сөйлемеймін, кінәламаймын. Балам жылап жүр. Қасыма келеді, келесі бөлмеге барады. Жазуымды жазып, үндемей отыра бердім. Мүлде назар аудармадым. «Тым құрығанда бірдеңе деп ұрысшы», – деп жылады. Сабақтан қашқанның алды-арты сол болды. Баламды қанша техникаға қарай бұрсам да, өзі өнерге жақын. Қазір оныншы сыныпта. Ән айтады, ағылшын тілімен әуестенеді, гитара тартады, әндерге аранжировка жасайды. Өзімен өзі әлек болып жүрген бір жан. О баста өнерге жақын болмаса екен деп, әдейі сол физика-математикаға бергем. Өнерге жақын адамдардың жаны тез жараланғыш келеді. Баламның нақты мамандықтың иесі болғанын қаладым. Өз басымнан өткесін, балам ел қатарлы мамандықтың иесі болса екен дегенмін. Кім болатынын болашақта көреміз.

«БАЛА КЕЗДЕГІ ДОСТАРЫММЕН КЕЗДЕСКІМ КЕЛМЕЙДІ…»

«Ақ желкен»: Жас кезіңізде ән салған екенсіз. Қазір қолқа салсақ, орындайсыз ба?

Гүлнәр Салықбай: Мен қазір іштей ән салып жүремін. Қазір айтайын десем, сендердің құлақтарыңды аяймын. Сосын мен бұрын ән айттым екенмін деп, көпшілік ортада ән айта салғым келмейді. Өзім әр нәрсеге дайындықпен, жауапкершілікпен қараймын. Жауапкершілік болмай қалса, өзімді сыйламай кетемін. Дәстүрлі музыканы жақсы көремін. Соңғы кезде классикалық музыкаларды көп тыңдап жүрмін. Жақсы музыка тыңдап жүріңдер, жандарыңа сәуле береді. Сөздің өзі музыка.

Әріби Дауыл: Соңғы рет ауылыңызға қашан бардыңыз?

Гүлнәр Салықбай: Мен бірдеңе айтсам, тағы мені жек көріп қаласыңдар. Мен ауылды, әрине, сағынамын. Ауылда туылған адам өмір бойы қалаға сіңісе алмайды, ауылды аңсап жүреді. Мен өмірімнің бір кезеңі бітсе, соған нүкте қоямын да, оны жабамын, қайта оралмаймын. Мысалы, мен бала кездегі достарыммен, сыныптастарыммен қазір кездескім келмейді. Бұл менің керемет болып кеткендігімнен емес, мен оларды бала кезіндегідей, тап-таза күйінде қалдырғым келеді. Олардың мына өмірден шаршағанын көргім келмейді. Қазір ауыл жаққа көп бармаймын. Бір жағынан біз жақ шалғайлау. Омыртқамда кішкене проблема болғандықтан, жол жүру қиын.

«Ақ желкен»: «Өзімді іздеп кеткен едім,

Енді өзімнен қашып келдім», – дейсіз ауыл жайындағы өлеңіңізде. Мектеп бітіргендегі Гүлнәр мен қазіргі Гүлнәрдің жан дүниесінде қандай айырмашылық бар?

Гүлнәр Салықбай: Тура мектеп бітіргендегідеймін деп айта алмаймын. Дегенмен, көзқарасымда көп өзгеріс жоқ. Одан бері қаншама уақыт өтті. Қанша рет өмірден түңіліп, қанша рет өмірге риза болдық. Қанша адамды кездестірдік. Біреулер жанымды жараласа, біреулер дәрісін жағып, қайтадан жазып кетті. Мен өзім тазалық жағындамын. Адам шамасы келгенше, ардан аттамай, өзіне адал болса, содан асқан бақыт жоқ. Өлеңді көрінген жерде жазып қолжаулыққа айналдырма. Ең бірінші – өзіңді-өзің ізде, оқы, үйрен. Қолдарыңа қалам алсаңдар, Абай ұстаған қаламға адал болыңдар.

Шұғыла Сәйденқызы: Қыз бала болғасын сізден мынаны сұрағым келіп отыр – өзің сүйген адамға тұрмысқа шыққан жақсы ма, әлде өзіңді сүйген адамға ма? Өзіңіз қайсысын құп көрдіңіз?

Гүлнәр Салықбай: Мен екі нәрсеге жауап бермеймін: біреуі дін тақырыбы, екіншісі – жеке басым туралы. Екеуі де интимді нәрсе. Менің тарапымнан осы екі сұраққа ешқашан жауап болмайды.

«Анау анаған ғашық болыпты» деп жатамыз. Петрарканың Лаурасы, Жұматайдың Ләйләсі, Балуан Шолақтың Ғалиясы бар дегенді жиі айтамыз. Ғалияны көргенде біреу: «Мынаның қай жерін жақсы көргенсің? Сұп-сұр әйел ғой», – депті. Сонда Балуан Шолақ: «Ғалияға менің көзіммен қараңдар», – деген екен. Өлеңдердегі образдарда адамның жүрегі қаншалықты таза, әдемі болса, өз кейіпкерін соншалықты көкке шығарып жырлай алады. Әңгіме сенің жүрегіңде ғой, сен ғашық болған адамның кереметтігінде емес. Тұрмыстық өмір мен қалықтап жүрген шығармашылық өмірлеріңді шатастырып алмаңдар. Ара-арасында беттеріңе суық су шашып тұрыңдар. Сен жасап алған образға сен сүйген адам сәйкес келмесе, жаныңды жаралап алуың мүмкін. Сосын ғой, беттеріңе су бүркіп тұрыңдар деп отырғаным. Менің айтқанымның бәрін мақұл көрмеңдер, үлгі алмаңдар. Ешкіммен араласпаймын дегендерім қазаққа келе бермейтінін айтшы, Жадыра. Бұл мінез керек емес негізі. Өз алдарыңа жалпы жұртқа жағымды әдемі өмір сүріңдер.

«Ақ желкен»: Рахмет!

Сұхбатты дайындаған

Жадыра НАРМАХАНОВА

Кешіріңдер

Кешіріңдер кең пейілді пішінде:

жүргенімді осы байтақ өңірде!

Кешіріңдер

дәл осылай болғандығым үшін де,

келгенімді өмірге…

Кешіріңдер

сүйгенімді өртеніп,

Күтіп желдің өкпегін.

Түкке тұрмас бір істерге

тер төгіп,

өмірімнің өткенін…

Кешіріңдер

жақсы көрсем бәріңді,

көргім келіп  биіктен.

Содан кейін өртеп алып

барымды,

Жер тырнасам  күйіктен.

Кешіріңдер

сенгенімді себепсіз,

жарқыраған бағымды.

Тозып біткен  заттарыңдай,

керексіз

лақтырылған шағымды.

Кешіріңдер

құрметсіздің қулығын

дер кезінде ұқпасам.

Қырық тесік болса дағы

сулығым,

қабағымды шытпасам.

Кешіріңдер

түсінбесем біріңді,

көңілімнің қалғанын.

Кешіріңдер

жүрегімді, жырымды

және олардың арманын…

Кешіріңдер

өзгешелеу түсінік,

өңге айналмас түсімді.

Оңып кеткен көйлегімді –

түсі ұмыт,

мағынасыз ісімді…

Кешіріңдер

күткенімді үгіліп,

Кездерімді жаңылған.

Көз жасымды –

шыға алмаған тығылып,

жүрегіме ағылған…

Кешіріңдер

жасырылған жарамды –

ешқашан да таңбаған.

Кешіріңдер қолымдағы қаламды –

құмары бір қанбаған.

Кешіріңдер кітабымды бітетін –

айта алмастан бір шынын.

Кешіріңдер кереметтер күтетін

жүрегімнің дүрсілін…

ПІКІР ҚАЛДЫРУ

Пікіріңізді жазыңыз
Аты-жөніңіз